1 grudnia obchodzony jest Światowy Dzień Walki z AIDS – Zespołu Nabytego Niedoboru Odporności – końcowego stadium zakażenia HIV. W tym roku minęło dokładnie 40 lat, kiedy to w 1985 r. zdiagnozowano HIV u pierwszego pacjenta w Polsce. Rok później odnotowano oficjalnie pierwszy przypadek rozwinięcia się AIDS u osoby z HIV w naszym kraju. Od 1996 r. istnieje skuteczne leczenie, zatrzymujące postęp choroby. Dziś, dzięki coraz bardziej nowoczesnym lekom choroba ze śmiertelnej stała się przewlekłą i jest leczona  zgodnie z wytycznymi  Europejskiego Towarzystwa Klinicznego ds. AIDS (EACS).

Liczba zakażeń HIV w Polsce rośnie

Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego, w Polsce jest około 30 000 osób zakażonych HIV[2]. Specjaliści zajmujący się tym problemem uważają jednak, że realnie jest ich nawet dwa razy więcej, a niedoszacowanie wynika z tego, że część zakażonych nie zdecydowała się nigdy na test w kierunku wirusa. W 2024 r. w Polsce zarejestrowano 2 257 nowych zakażeń HIV i 185 przypadków AIDS. Do końca roku został miesiąc, a zarejestrowanych przypadków nowych zakażeń HIV jest już 2 359, czyli o 102 więcej niż w całym poprzednim roku.     

Profilaktyka przedekspozycyjna w Polsce

Od 2017 r. w Polsce dostępny jest PrEP (profilaktyka przedekspozycyjna) – lek w formie tabletek, który zmniejsza ryzyko zakażenia HIV. Badanie Brytyjskiej Agencji Bezpieczeństwa Zdrowia (UKHSA) nad jego skutecznością, którego wyniki opublikowano w Lancet, wskazuje, że PrEP zmniejsza ryzyko zakażenia HIV o około 86 proc. Dotychczasowe badania kliniczne wykazywały skuteczność na poziomie 99 proc. Różnica może wynikać z braku konsekwencji lub nieprawidłowego stosowania leku w rzeczywistych warunkach, w grupie badawczej.

Co Polacy wiedzą o PrEP?

PrEP refundowany jest w wielu krajach europejskich. W pełni w: Danii, Finlandii, Francji, Irlandii, Portugalii, Słowenii i Hiszpanii oraz częściowo w: Belgii, Estonii, Chorwacji, Niemczech, Słowacji, Szwecji, Holandii. Polska nie refunduje go w ogóle. Według ekspertów i danych przedstawionych m.in. podczas posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS, liczba osób stosujących PrEP w Polsce szacowana jest na 3–5 tys. Z badania zrealizowanego przez SW Research, na zlecenie LoveBrands Group wynika, że 37 proc. badanych samodzielnie poszukiwało informacji na temat tego rodzaju profilaktyki i były to osoby w wieku 18-24 lat. Ponadto, 6 na 10 ankietowanych Polaków uważa, że jest to skuteczna metoda zapobiegania zakażeniu HIV, ale aż co trzeci nie ma w tym obszarze odpowiedniej wiedzy czy zdania. O tym, że większa dostępność do PrEP może przyczynić się do zmniejszenia liczby zakażeń HIV w Polsce, przekonanych jest 7 na 10 badanych. W obu przypadkach, o skuteczności profilaktyki silniej przekonani są mężczyźni oraz osoby poniżej 25 roku życia.

Nawet mimo potencjalnej refundacji, skłonność do skorzystania z PrEP jest na umiarkowanym poziomie. Na pewno istotną rolę odgrywa odpowiednia informacja i edukacja - wśród osób, które wcześniej słyszały o tej formie profilaktyki, niemal co druga byłaby skłonna rozważyć jej stosowanie. Większe zainteresowanie PrEP widać wśród mężczyzn. Grupą najbardziej sceptyczną wobec nowej formy profilaktyki są seniorzy, natomiast najwyższy poziom zainteresowania widać wśród 25-34 latków. Wpływ na poziom zainteresowania PrEP ma również wykształcenie - osoby z wykształceniem wyższym są nieco bardziej otwarte w porównaniu do osób z niższym poziomem wykształcenia. Wielkość miejsca zamieszkania także różnicuje Polaków względem poziomu skłonności do skorzystania z PrEP - średnio wyższy jej poziom obserwujemy w większych ośrodkach miejskich, tj. powyżej 200 tys. mieszkańców, w których nie tylko istotną rolę odgrywa lepszy obieg i dostęp do informacji, ale również większe skupiska sprzyjają potencjalnie większej liczbie kontaktów seksualnych – komentuje Piotr Zimolzak, socjolog i wiceprezes Agencji Badań Rynku i Opinii SW Research.

Czy Polska będzie refundować PrEP?

Na najbliższym posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS (07.01.2026 r.), którego przewodniczącą jest Anita Kucharska-Dziedzic, jednym z tematów obrad będzie status prac nad wprowadzeniem PrEP do refundacji. W Biuletynie Informacji Publicznej Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nie widnieje wniosek refundacyjny dla któregokolwiek produktu, dostępnego na polskim rynku (stan na 25.11.2025). O potrzebie refundacji na poprzednim posiedzeniu Zespołu Parlamentarnego (08.07.2025) mówili eksperci w obszarze chorób zakaźnych oraz przedstawiciele organizacji pozarządowych.

Wprowadzenie refundacji PrEP w krajach Europy Zachodniej wskazało znaczący spadek nowych zakażeń, szczególnie wśród mężczyzn. W Polsce trzeba zapłacić za wizytę, badania i leki, co powoduje, że tylko nieliczne osoby na to stać. Od lat widzimy stały wzrost HIV w Polsce, oraz znikome środki przeznaczane na profilaktykę. Bez skojarzonej profilaktyki w tym edukacji, różnych form testowania - również testów domowych, zachęcania do używania prezerwatyw, wprowadzeniu PrEPu HIV będzie dalej zbierał swoje żniwo. A od 40 lat wiemy jak się przenosi i mamy na niego skuteczne metody – mówi dr n. społ. Magdalena Ankiersztejn-Bartczak, prezes zarządu Fundacja Edukacji Społecznej.

Co Polacy sądzą o refundacji PrEP?

Pytani o zdanie dotyczące potrzeby refundacji PrEP ankietowani podzielili się na będących za pełną refundacją (35 proc.), częściową refundacją (33 proc.), dostępem komercyjnym, ale bez refundacji (12 proc.). Na pytanie wielokrotnego wyboru o to, kto powinien móc skorzystać z potencjalnej refundacji, ankietowani wskazywali kolejno: osoby, którym PrEP zaleca lekarz, (41 proc.), osoby z negatywnym wynikiem HIV, ale będące w stałym związku z osobą, u której wykryto HIV (34 proc.), osoby z grup podwyższonego ryzyka (33 proc.), każdy obywatel, niezależnie od diagnozy, ryzyka czy rodzaju aktywności seksualnej (32 proc.).

Luka w debacie publicznej

O PrEP i HIV wciąż mówi się za mało. Kampanie informacyjne prowadzone są głównie w ramach lokalnych projektów, działań organizacji pozarządowych, materiałów edukacyjnych i usług komercyjnych. Potwierdza to opinia Polaków, według której w debacie publicznej zbyt mało mówi się o PrEP  (70 proc.). Przeciwnego zdania było jedynie 14 proc. ankietowanych. 80 proc. Polaków jest zgodnych co do tego, że powinno się prowadzić kampanie edukacyjne w tym obszarze, jednak tylko co druga osoba  z tej grupy (44 proc.) uważa, że powinny mieć one charakter masowy, a nie skierowany do konkretnych grup ryzyka.

Debata publiczna na temat PrEP w Polsce jest fragmentaryczna i zawężona do środowiska ekspertów i NGO. Szerzej widoczna jest przy okazji Światowego Dnia Walki z AIDS czy Europejskiego Tygodnia Testowania w kierunku HIV. Na co dzień próżno szukać tego tematu w mediach głównego nurtu. Trudno się temu dziwić, skoro ponad połowa Polaków  będących w związku nigdy nie rozmawiała z partnerem czy partnerką na temat zagrożeń dotyczących HIV[3]. Wprowadzenie do koszyka świadczeń testu na HIV i umożliwienie przepisywania PrEP przez lekarzy rodzinnych to ważna zmiana. Potrzeba ogólnopolskiej kampanii informacyjnej w tym temacie. Żeby takie działanie było skuteczne, niezbędne jest dopasowanie przekazu i kanałów komunikacji do zróżnicowanych grup docelowych. Komunikaty nie powinny straszyć, bo to jeszcze bardziej stygmatyzuje osoby zakażone. Ton komunikacji powinien być pozytywny, a treść przekazu zrozumiała i wskazująca na konkretne rozwiązania. Warto zaangażować wiarygodnych i umocowanych do mówienia na ten temat influencerów, którzy cieszą się zaufaniem wśród skupionych wokół siebie odbiorców – mówi Mateusz Konwerski, Ekspert Komunikacji Zdrowotnej w LoveBrands Group.

Dostępność PrEP na receptę

Choć PrEP jest dostępny od 2017 roku, lekarze rodzinni mogą go przepisywać pacjentom od 19 września 2024 roku. Otrzymanie recepty na PrEP w Polsce wiąże się z wizytą u lekarza, gdzie weryfikowana jest możliwość przepisania PrEP, zgodnie z następującymi wytycznymi: 
- wykluczenie zakażenia HIV (brak objawów świeżego zakażenia, brak istotnej ekspozycji w ciągu ostatniego miesiąca, ujemny wynik testu anty-HIV/p24 z ostatniego tygodnia – badanie nie powinno być anonimowe, chyba że lekarz może zidentyfikować pacjenta) 
- oznaczenie stężenia kreatyniny w surowicy, 
- przeprowadzenie diagnostyki zakażenia HBV

W ocenie ankietowanych, jedynie 13 proc. uważa, że lekarze w Polsce są odpowiednio przygotowani do informowania pacjentów o PrEP. Lekarz rodzinny w Polsce może aktualnie zlecać test na HIV po aktualizacji koszyka świadczeń gwarantowanych, który funkcjonuje w nowym kształcie od 5 maja 2025. Pojawia się więc pytanie o to, ile testów na HIV zostało wykonanych na podstawie skierowania od lekarza rodzinnego po wejściu w życie tej zmiany.

Takie dane nie są jeszcze publiczne. Lekarze POZ powinni przejść przede wszystkim szkolenie dotyczące HIV i innych chorób przenoszonych drogą płciową. Krajowe Centrum ds. AIDS przygotowało dla nich materiały - mówi dr n. społ. Magdalena Ankiersztejn-Bartczak, Prezes Zarządu Fundacji Edukacji Społecznej. Brak wiedzy komu i dlaczego takie badanie należy wykonać jest powodem ciągle bardzo wysokiej liczby osób z późno wykrytym zakażeniem w Polsce – dodaje.

Test na HIV w POZ

Jak wskazują eksperci medyczni oraz organizacje pozarządowe, przychodnie POZ są niezwykle istotne dla wczesnego wykrywania HIV. Zauważyło to również Ministerstwo Zdrowia, dlatego od 5 maja 2025 roku pacjenci w Polsce mogą bezpłatnie wykonać test na HIV w poradniach podstawowej opieki zdrowotnej. Wcześniej, bezpłatne badania w kierunku HIV można było wykonać w Punktach Konsultacyjno – Diagnostycznych, których działanie koordynuje Krajowe Centrum ds. AIDS. Statystyki są nieubłagane. Liczba zakażeń rośnie. Rośnie też presja środowiska skupionego wokół problemu do podjęcia przez rządzących zdecydowanych kroków, by zatrzymać ten wzrost.

[1] Badanie „Wiedza i nastawienie Polaków do profilaktyki przedekspozycyjnej HIV” zostało zrealizowane przez agencję SW Research w dniach 2-3.09.2025 techniką CAWI, na reprezentatywnej próbie 1025 dorosłych Polaków.
[2] Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, Państwowy Instytut Badawczy, Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce.
[3] Badanie „Świadomość społeczna w Polsce na temat HIV” zostało zrealizowane przez agencję SW Research w dniach 21-23.11.2023 techniką CAWI na panelu badawczym SW PANEL, na reprezentatywnej grupie n=1000 Polaków